گیاهی است از خانواده‏cruciferae ، یکساله و دوساله از تیره شب‏بو به بلندی  حدود هشتاد سانتی ‏متر، قسمت پایین گیاه دارای پوششی از کرک و بالای گیاه  بدون کرک و در بعضی مواقع تمام گیاه بدون کرک است. برگ های آن دارای بریدگی  های عمیق و دو یا سه بار تقسیم شده است.
گل‏های آن زردرنگ است. میوه  آن دارای خورجین دراز می‏باشد به طول پانزده تا سی و پنج میلیمتر و عرض یک  میلی‏متر به حالت راست و در داخل غلاف خورجین دانه ‏ها قرار دارند.
تخم آن ریز و کمی دراز و مایل به قرمز یا قرمز تیره است. این گیاه به حالت خودرو در باغ ها و صحراها می ‏روید.

* محل رویش
این  گیاه در اغلب مناطق چین و در هندوستان در قسمت هیمالایای معتدله از کشمیر  تا مومائون در ارتفاعات 1600 تا 4000 متر و ارقامی از آن در منطقه پیشاور  پاکستان در می‏روید، در ایران گونه یادشده در کلاک کرج، بین تهران و سمنان،  توچال دماوند، لشگرک و در مناطق شمالی ایران در مازندران و سایر مناطق  شمالی و برخی مناطق دیگر می‏روید.
دانه خاکشیر نوع افغانی قرمزتر،تیره تر وتلخ است امّا ایرانی آن کمرنگ تر و تلخ نیست.

* نامهای دیگر
خاکشی ، خاکشور- خاکژی- شقرک- سرون- شلم- شفتره- شیوران- خاکشی- ساشپیر- خبّه- شلم‏بی-

* ترکیبات شیمیایی

 روغن چرب شامل مواد لینولئیک اسید، لینولنیک اسید، اولئیک‏اسید،  اروسیک‏اسید، پالمی‏تیک‏اسید، استئاریک اسید، و اسانس روغنی شامل مواد  بنزیل، پروپنیل، ایزوتیو، سیانات آلیل، آلیل‏دی سولفید، ایزوتیوسیانات،  آلیل ایزوتیوسیانات

* خواص درمانی

1- خیسانده  خاکشی حرکات روده را افزایش داده و باعث درمان یبوست شده و از نفوذ اسید معده به جداره دستگاه گوارش جلوگیری می نمایند.
2- برای  برطرف شدن حساسیت ، ضعف معده ناشی از سوء مزاج سرد، یبوست سوداوی ، التهاب   لوزه ها کم کردن ترشحات رحمی یا عفونت رحم، خونریزی بواسیر و درمان  بواسیر، خشکی پوست ، اگزما ، ریزش مو و خارش پوست سر ، شوره پوست سر،   تقویت نیروی جنسی مردان و زنان ، هر روز قبل از طلوع آفتاب تعداد 3 قاشق  غذاخوری خاکشی در یک لیوان آب با سکنجبین شیرین و میل شود یا
برای درمان خارش پوست، روزی 3 بار، هر مرتبه یک فنجان آب شاهتره و عناب  خیسانده  را با یک قاشق غذاخوری خاکشی مخلوط کنید و بخورید.
3- خوردن آن با شیر درمان لاغری و جلای (رطوبت های لزج و جامد را از سطح عضو دفع می کند) پوست صورت می باشد.
4- ازآن  به عنوان خنکی و ملین استفاده می کنند. مقوی معده وبرطرف کننده ترشحات  زنانگی است. برای دفع کرم ورفع ورم کلیه استفاده می شود.
5- خاکشی بو داده ؛ رطوبت را از معده و روده جمع میکند و ماده رطوبی مغز را به پائین سوق میدهد
6- چنانچه روزانه 4 مرتبه دود آن به سرو صورت بیمار دمیده ‏شود و هربار با  پارچه گرم و خشک بمدت 10 دقیقه سر را ببندید ، ضد تومور مغزی است.
7- برای تاثیر بر روی کولیت روده التهابی ، یک قاشق چایخوری خاکشی در استکان  آبجوش  ریخته 2-3   استکان در روزقبل از غذا میل کنید.
8- اگر علت ریزش مو از ضعف و کم ‏کاری کبد باشد ، مدت 4-2 ماه هر روز صبح قبل  از صبحانه یک قاشق غذاخوری خاکشی را با یک یا نصف استکان سکنجبین مخلوط  کرده و بخورید و هر روز عصر یک قاشق سوپ‏خوری روغن زیتون را با یک قاشق  آب‏لیمو ترش مخلوط نموده میل نمایید.
9- استفاده از ترنجبین و خاکشی به جای صبحانه برای بهبودی ورم معده گرم مفید است.
10- برای مداوای کبدهای گرم، مبتلایان به عطش ، گرگرفتگی و صاحبان سوء مزاج  گرم ، هر روز صبح 2 عدد لیوان عرق کاسنی را داغ کنید تا به حد جوش برسد،  بلافاصله روی آن تعداد 3 قاشق غذاخوری خاکشی تمیز ریخته و با کمی عسل آنرا   شیرین و میل کنید .

* طرز تهیه خیسانده خاکشیر:

 یک  قاشق غذاخوری خاکشیر را کاملاً شسته شده را بمدت 15 دقیقه در یک لیوان آب  ریخته و هر چند یکبار آنرا هم بزنید ، سپس آنرا بطور کامل میل کنید.

 * منضج صبحگاهی‏ ضد خشکی

3 قاشق غذاخوری خاکشی ریگ‏ شور شده داغ را در 5/ 1 لیوان شربت آبلیموی تازه ریخته ، صبح ناشتا بنوشید و تا 2 ساعت بعد چیزی نخورید.

*منضج صبحگاهی ‏ضد خشکی

از  طرف دیگر یک روز در میان 5/ 1 لیوان شیر گاو یا گوسفند غیر پاستوریزه داغ  ‏را روی 3 قاشق غذاخوری خاکشی تمیز شده بریزید و میل کنید و تا 2 ساعت بعد  چیزی میل نکنید.

 * منضج صبحگاهی‏ ضد دم

خاکشی ،  (گرم1-تر2)، بارهنگ‏ (سرد2-خشک2) و عدس (سرد2-خشک 1)به مقدار مساوی باهم  بو داده و با هم ‏وزن ‏شان شکر پودر کنید. هر روز صبح ناشتا یک قاشق  غذاخوری در یک لیوان آب جوش ریخته و تناول کنید.

* پرهیزات و مضرات

-در بعضی مزاج ها سر درد و اشتهای کاذب ایجاد می کند.
-مصرف خاکشی بدون مصلح برای کسانیکه ناراحتی کلیه ، کبد و طحال دارند مضر می باشد.
-  خوردن خاکشیر در بارداری باید با احتیاط صورت پذیرفته و بدون مصلح  آنرا مصرف ننمود.

* منابع

دائرة المعارف بزرگ طب اسلامی  ج‏ 2  ، اسرار گیاهان دارویی ، مجموعه پیک شفا ج‏9