شش اصل ضروری (سته ضروریه)


نگرش طب سنتی در درجه اول  پیشگیرانه و سپس درمانی است.در این طب پیشگیری مهمتر از درمان است و با استفاده از این روش می توان از بروز بیماریهای مزمن که امکان درمان را دشوار می سازد جلوگیری کرد.

 از دیدگاه طب سنتی برای داشتن زندگی سالم ، توجه به شش اصل (سته ضروریه) ضروری

نگرش طب سنتی در درجه اول  پیشگیرانه و سپس درمانی است.در این طب پیشگیری مهمتر از درمان است و با استفاده از این روش می توان از بروز بیماریهای مزمن که امکان درمان را دشوار می سازد جلوگیری کرد.

از دیدگاه طب سنتی برای داشتن زندگی سالم ، توجه به شش اصل (سته ضروریه) ضروری است:

۱.خوردن و آشامیدن

۲.حرکت وسکون

۳.هوا

۴.احساسات

۵.خواب و بیداری

۶.برون داد و نگهداشت

1-خوردن و آشامیدن:

طب سنتی ایران رابطه ای مستقیم با نحوه تغذیه سنتی ایرانیان دارد.

کمیت و کیفیت تغذیه نقش مهمی در سلامت افراد دارد که در طب سنتی توجه ویژه ای به آن شده است.تغذیه در پیشگیری و جلوگیری از گسترش بیماریها نقشی بسزا دارد و خطا در آن به طور مستقیم یا غیر مستقیم به تندرستی زیان می رساند. از نظرطب سنتی ایران انسانها با یکدیگر تفاوت مزاجی دارند بنابراین لازم است که نخست مزاج افراد مشخص شود و متناسب با آن نوع تغذیه و پرهیزات غذایی تعیین شود.

حکما افراد را از نظر مزاجی به ۹ گروه طبقه بندی کرده اند(که در آینده معرفی خواهند شد)

نکاتی که باید در زمان غذا خوردن به آنها توجه کرد:

  1. غذای مصرفی از نوع غذای دوایی نباشد؛ مثل سبزیها و میوه ها و…
  2. تعدیل  مقدار غذا؛ یعنی نه آنقدر زیاد باشد که باعث فساد هضم و نه آنقدر کم باشد که  باعث ضعف و لاغری و سقوط قوت شود و نیز هنوز زمانی که قدری اشتها دارد،دست از غذا خوردن بکشد.

همان طور که کمبودهای غذایی سبب بروز بیماری می شود پرخوری نیز برای سلامتی جسم و روان زیان آور است و سبب بروز بیماریهای جسمی و روحی همچون چاقی، دیابت، فشار خون بالا، اختلال در عملکرد کلیه و قلب ، سستی اراده ، پرخوابی ، نادانی و… می شود. طب سنتی برای این اختلالات که ناشی از عادات غذایی نادرست است دیدگاه پیشگیرانه خود را با روشهای ساده بیان می دارد.

  1. سکون و آرام گرفتن بعد از غذا؛ زیرا که سکون بدن برای هضم لازم است. چون حرارت باعث هضم غذا می شود و به واسطه سکون، حرارت در  معده جمع میشود.

۴.در هر وعده یک نوع غذا بیشتر مصرف نشود؛ زیرا خوردن غذاهای گوناگون با هم موجب سوء هاضمه می شود و همچنین ازخوردن غذا قبل از این که غذای قبلی هضم شود، پرهیز گردد.

  1. رعایت  تنوع غذایی : به طوری که ازهمه گروه های مواد غذایی(کربوهیدرات، چربی، پروتیین، مواد معدنی و ویتامین ها) دروعده های جداگانه مصرف شود. بنابراین غذایی برای بدن خوب و مناسب است که شامل بیشتر این مواد باشد چون این غذا هم زود هضم و هم زود جذب می شود.

۶.حرکت بعد ازغذا: بدترین چیزی که باعث اختلال در هضم غذا می شود، حرکات شدید بعد از غذاست اما حرکات خفیف و سبک برای هضم مناسب است.

۷.زمان صرف غذا: حکیم عقیلی خراسانی در خلاصه الحکمه میگوید:” باید که طعام را تناول نماید در اعدال اوقات روز که ایام گرما،طرف صبح و چاشت و در زمستان، وقت ظهر است.”

  1. کیفیت غذای هر فصل: باید غذای تابستان دارای طبع سرد وغذای زمستان، دارای طبع گرم باشد.
  2. جویدن غذا: حکمای طب ایرانی معتقدند که هضم غذا از دهان شروع می شود؛ بنابراین خوب  جویدن غذا باعث سرعت یافتن هضم در معده است.

۱۰.مزه داشتن غذا: اگر به طور مداوم از غذاهای بی مزه استفاده شود، اشتها به غذا ازبین رفته و کسلی عاید بدن میگردد؛ چرا که دهانه معده سست شده و اشتها ازبین می رود و هم چنین اعصاب نیز این رطوبت را گرفته و سستی در کلّ اعضای بدن ظاهر می شود.

آشامیدن:

آب گوهری است که غذا را روان و رقیق می گرداند و آن را همراهی می کند تا به درون رگ ها برسد و تا موقع خارج شدن از بدن، همراه آن است. در تمام کارهای غذا به آب نیاز هست و کمک آن لازم می باشد.

سلامت آب وابسته به طعم،رنگ،بو، کدورت و شفافیت، سبکی و سنگینی آن است. بهترین آبها آب چشمه سار است اما نه هر چشمه ساری . بهترین آب در چشمه هایی است که از خاک آزاد(خالص) می جوشد و آن خاک به وسیله کیفیات و هیئت های بیگانه در بر گرفته نشده است .بعد از این نوع چشمه ها، چشمه ای که از سنگ بیرون می آید و از زمین هیچ تعفّنی به آن سرایت نمی کند، قرار دارد. اصطلاح چشمه سار آزاد شامل همه چشمه های تشکیل شده ازخاک آزاد نمی شود، شرط لازم این است که آب جاری باشد، تابش خورشید به آن برسد و بادها بر آن بوزند. هر آبی که بسترش گلی است بهتر از آبی است که بر بسترسنگی روان است، زیرا گل آب را تصفیه می کند و این کار در بسترهای سنگی عملی نیست .بستر گلی موقعی از بستر سنگی بهتر است که خاک بستر از گل سیاه و از نوع شوره زار نباشد.

آب بسیار گرم خون حیض و ادرار را روان می سازد و دردها را تسکین می بخشد. آب شور لاغر کننده و خشک کننده تن است واسهال می آورد. خون ازآب شورتباه می گردد و خارش در پی دارد .آب کدر سنگ مثانه ایجاد می کند.بهتر است کسی که آب شور نوشیده است ماده دفع کننده ادرار بخورد .کسانی که درد شکم دارند از آب کدر و سایر آب های سنگین بهره می برند، زیرا آب سنگین در شکم زیاد می ماند و در سرازیر شدن درنگ می کند .پادزهر بیماری های ناشی از آب کدر، چربی و شیرینی است.


 2- حرکت و سکون

حرکت برای تندرستی انسان ضروری می باشد و استراحت و سکون پس از آن نیز برای تمدد قوا، بسیار لازم است. تمامی حرکات، حرارت را افزایش می دهند و موجب کاهش رطوبت بدن می گردند.ا ستراحت، رطوبت بدن را باز می گرداند و قوای لازم را برای حرکات بعدی فراهم می آورد. مقدار حرکت، و مقدار سکون مناسب و مفید برای هر فرد، بر پایه مزاج وی تعیین می شود و عدم تعادل در این الگوی فردی، زمینه ساز بروز بیماری های گوناگون می گردد. 

حرکت بیش از حد با ایجاد حرارت زاید، رطوبات بدن را کاهش می دهد، فعالیت کم نیز موجب افزایش تری و سردی بدن و بروز بیماری های بلغمی(به ویژه در مفاصل) می گردد. حرکت به دو نوع جسمانی و نفسانی تقسیم می شود، 

حکما حرکت جسمانی را به شش نوع تقسیم کرده اند که شامل حرکت شدید، خفیف، طولانی، کوتاه، سریع و کند می باشد. هر یک از این نوع حرکات اثر خاصی بر مزاج انسان می گذارند. به عنوان مثال، در حرکت سریع شدید، ایجاد حرارت بیشتر از تحلیل است و برعکس، در حرکت کند خفیف طولانی، تحلیل بیشتر از حرارت است. پس در تدابیر عملی با توجه به شرایط خاص بیمار، باید حرکات خاصی را به او توصیه کرد. 

جماع نیز از حرکات محسوب می شود که افراط در آن سبب خشکی بدن و کاهش حرارت غریزی و در نتیجه سردی بدن می گردد. 

نکته: اگر فردی که در سن جوانی (گرمی و خشکی) است بیش از حد فعالیت کند، دچار حرارت بالا، سر درد، کاهش وزن و کاهش اشتها می شود؛ چنین فردی نیاز بیشتری به استراحت در جای خنک دارد. 

نکته: برای کسانی که مزاج سرد دارند، حرکت و ورزش مناسب است و ایشان را به اعتدال نزدیک می کند.